Jak analizować dawne mapy? (1) / How to analyze archival maps? (1)

Analyzing archival maps seems to be the best way of comparing changes in a geohistorical landscape. Especially that part of geographical reality which is highly changed by human activity (called the “cultural landscape”). The turn of 18th and 19th centuries brought a revolution in cartography and henceforth precise and detailed maps were being elaborated allowing us to make use of them as a source for analysis. This short article depicts an example of geohistorical research based on archival maps. Three case studies were taken und consideration: Building the seaport of Gdynia (maps 1 and 2), establishing the Central Industrial Area (Centralny Okręg Przemysłowy in polish) (maps 3 and 4) and analysis of road and railway network in the Warsaw vicinities (maps 5 to 8).


Dawne mapy stanowią świetną podstawę pozwalającą porównywać zmiany jakie zachodziły na przestrzeni wielu lat na interesujących nas obszarach. Zmiany te dotyczyły przede wszystkim tzw. krajobrazu kulturowego, czyli tej części krajobrazu silnie przekształcanej przez człowieka. W jego skład wchodzą chociażby sieć osadnicza, linie komunikacyjne, zakłady przemysłowe, ale także zalesienia i wylesienia czy zmiany przebiegu rzek powodowane przez działalność człowieka.

Materiały kartograficzne, które pozwalają takie zmiany dostrzegać pojawiają się w zasadzie na przełomie XVIII i XIX wieku. Postęp w kartografii map został wciągnięty w ogólny rozwój społeczno-technologiczny XIX-tego wieku – innymi słowy rozwijające się państwa potrzebowały precyzyjnych i szczegółowych pod względem zakresu treści map, dzięki którym mogły efektywnie realizować dwoje polityczne i wojskowe cele.

Za wizualizację słów dotyczących porównywania zmian najlepiej niech posłużą przykłady. Po pierwsze, Gdynia, która w ciągu zaledwie kilkunastu lat przeistoczyła się z rybackiej wioski (1 268 mieszkańców w 1926) w jeden z większych portów morskich na Bałtyku (127 000 mieszkańców w 1939). Nic tak jednak nie działa na wyobraźnię, jak spojrzenie na mapy. Pierwsza z nich, mapa szczegółowa 1:25 000 Wojskowego Instytutu Geograficznego (WIG) wydana w 1926 roku (1) pokazuje Gdynię sprzed rozbudowy. Widać na niej jednak już zaczątki przyszłego portu wraz z dochodzącą do niego linią kolejową.

More...